1000: Archief van de Bond Heemschut

Algemene kenmerken

Toegangsnummer:

1000

Periode:

1909 - 1983

Inleiding

De Bond Heemschut is opgericht in 1911 en stelt zich, volgens artikel 1 van haar statuten, ten doel te waken over de schoonheid van Nederland. Het initiatief voor de stichting van de Bond Heemschut ging uit van architect A.W. Weissman. Dit was een reactie op een lange periode van vooruitstrevendheid waarbij praktische en economische belangen het wonnen van het esthetische. Doordrongen van de noodzaak om iets te ondernemen tegen de toenemende ontsiering van stad, dorp en landschap door reclame, slechte bouwerij, onnodige afbraak, dempen van grachten, rooien van bomen en nog meer, nam A.W. Weissman de moeite tot het schrijven van opstellen en het geven van voordrachten met lichtbeelden om bij velen belangstelling te wekken voor oude bouwkunst, schilderkunst en beeldhouwkunst, maar bovenal de waarde van de aloude schoonheid van Nederland.[1]

In beginsel is de Bond Heemschut opgezet als overkoepelende organisatie ten aanzien van de belangen van aangesloten plaatselijke en regionale belangenverenigingen voor monumentenzorg. Ook bestaat de mogelijkheid om individueel als buitengewoon lid lid te worden. Het Dagelijks Bestuur bestaande uit 7 leden en een Algemeen Bestuur van tenminste 15 personen, zijn enerzijds vertegenwoordigers van bij de Bond aangesloten verenigingen en anderzijds deskundigen op een gebied dat tot het heemschutwerk behoort. Onder deze bestuursleden zijn vele prominente namen aanwezig van burgemeesters, andere hoog geplaatste ambtenaren, architecten, advocaten, ingenieurs, etc. Naast dat verschillende notabelen zich druk maakten als bestuurders van de Bond, zijn er ook meerdere bekende namen te vinden als betrokken correspondenten van de Bond. Zo zijn er brieven van J.H.F. Grönloh, beter bekend als Nescio, en Gerard Reve aangetroffen.[2]

De Bond Heemschut heeft zich in de afgelopen eeuw op verschillende manieren ingezet voor het behoud van monumenten en cultureel erfgoed. Zo tracht zij wetgevers te bewegen tot het maken en invoeren van verschillende wet- en regelgevingen met betrekking tot monumentenzorg. Door haar inspanningen hebben alle gemeenten tegenwoordig welstands- of schoonheidscommissies. Zij behartigt de belangen van particuliere eigenaren van monumenten en bezorgde burgers ten overstaan van regionale en landelijke overheden en hun bestemmingsplannen. Daarnaast staat zij verschillende partijen bij met raad en advies over het restaureren en renoveren van monumenten. Hier heeft de Bond verschillende fondsen voor aangesproken of weten op te zetten. Een streven om monumenten in eigen beheer te restaureren, is echter nooit van de grond gekomen.

Voor het uitvoeren van deze taken beschikt de Bond Heemschut over verschillende organen en middelen. In 1921 wordt er een Adviesbureau opgezet om voornamelijk particuliere eigenaren van monumenten van advies te voorzien bij het uitvoeren van restauraties. De architecten, die aangesloten waren bij dit Adviesbureau, maakten ook tekeningen voor de restauratiewerkzaamheden. Hiervan zijn er enkele tientallen bewaard gebleven. Het archief van het Adviesbureau is te vinden onder rubriek 3. In rubriek 4 vinden we het archief van de commissies. Twee commissies, te weten de commissie 'Weg in het Landschap' en 'Stad en Dorp', worden hierin naar voren gehaald, omdat zij een leeuwendeel van de werkzaamheden ten behoeve van het behoud van landschaps- en stedenschoon, gedurende enkele tientallen jaren, voor hun rekening genomen hebben. Tot slot moet gezegd worden dat de meeste van de werkzaamheden van de Bond bestonden uit het schrijven van opstellen en het kweken van bewustwording door middel van allerhande propaganda. Voor dit doeleinde wordt sinds 1924 het tijdschrift Heemschut uitgegeven en werd tussen 1940 en 1954 in 74 deeltjes de Heemschutserie uitgegeven.[3] Het archief van de redactie van deze publicaties is te vinden onder rubriek 2.7 Publiciteit.

Verantwoording inventarisatie

Het archief van de Bond Heemschut is op 9 maart 1987 binnengekomen bij het Stadsarchief Amsterdam. Volgens een verslag van een bespreking tussen de Bond en het Stadsarchief van 8 januari 1987 is er een rondgang gemaakt langs het archief en opgemerkt dat het archief uit twee delen bestaat: 1) het correspondentie archief en 2) het ‘gevallen-archief’. De algemene correspondentie uit het correspondentie archief is tot 1930 genummerd op briefnummer. Op deze briefnummers bestaan toegangen over de periode 1909-1923. Hoewel er voor de periode 1924-1930 geen indicateurs zijn, is besloten om de correspondentie op briefnummer geordend te houden en in behapbare chronologisch geordende stukken te beschrijven en aan te bieden. De rest van de correspondentie tot 1973 in chronologisch op jaar geordend. Het ‘gevallen-archief’ betreft alle dossiers van zaken waar de Bond bemoeienis mee heeft gehad. Deze dossiers zijn en waren op gemeente geordend, behalve dan dat de gemeenten nu alfabetisch geordend zijn in plaats van de volgorde die de Bond voorheen aanhield. Dit hele archiefdeel is te vinden onder rubriek 2.6.7.

Het archief van de Bond Heemschut over de periode 1909-1985 omvat na inventarisatie en schifting der stukken zo’n 16,5 strekkende meter. Stukken jonger dan 30 jaar zijn niet openbaar zonder toestemming van de bewaargever.

[1] Dr. J.A. Bierens de Haan, A.A. Kok, Heemschut, Heemschutserie, deel 25 (Amsterdam, 1944); zie ook inv.nr. 449.

[2] M. Verhoeff, Verlangen zonder te weten waarnaar. Over Nescio, (Amsterdam, 2011), p 189-202; Zie ook inv.nr. 526. Voor Gerard Reve, zie inv.nr. 1646.

[3] In de bibliotheek van het Stadsarchief zijn, met uitzondering van een paar kleine hiaten, alle exemplaren van het tijdschrift te vinden. Van de Heemschutserie heeft het Stadsarchief maar een paar deeltjes. De Bond Heemschut heeft haar publicaties inmiddels ook gedigitaliseerd en openbaar toegankelijk gemaakt op periodieken.heemschut.nl

Archiefvormer

Bond Heemschut
© Stadsarchief
Disclaimer / Colofon
<