Handleiding Bevolkingsregisters tijdelijk verblijf 1854-1934

Naar welke bronnen verwijst de index?

In de index zijn de volgende inventarisnummers opgenomen uit het Archief van het Bevolkingsregister: registers van vertrek, vestiging, verblijf en huisnummering (archief 5007):

Verblijfregisters:

  • 251 – 258 Verblijfregisters 1854-1861
  • 259 – 262 Verblijfregisters 1861-1934
  • 263 Register van eigenaren die een kraam of stand hadden tijdens de Wereldtentoonstelling te Amsterdam, 1895
  • 264 Register van personen die tijdelijk verblijf houden in Amsterdam als gevolg van de watersnoodramp in de Zaanstreek, 1916
  • 265 – 271 Registers van Belgische vluchtelingen die zich tijdelijk in Amsterdam hebben gevestigd 1914-1918.
    In deze registers komen niet alleen Belgische vluchtelingen voor, maar ook buitenlandse officieren en Chinese stokers die aan het einde van de Eerste Wereldoorlog gestrand waren in Amsterdam. Bezoek voor achtergrondverhalen en foto's ook onze themasite Amsterdam en de Eerste Wereldoorlog
Vreemdelingen:
Militairen:
Als u de link volgt in het witte kader bij de zoekresultaten ziet u uit welke bron de gegevens afkomstig zijn.

Op termijn worden de namen uit alle Bevolkingsregisters van tijdelijk verblijf, inclusief vreemdelingenregisters en registers van militair personeel, uit de periode 1851-1934 in deze index opgenomen.

Met uitzondering van de periode 1914-1918 gaat het hier voornamelijk om in Nederland of uit Nederlandse ouders geboren personen die in het buitenland woonden, en niet (meer) de Nederlandse nationaliteit hadden. Andere buitenlanders die tijdelijk of als toerist in Amsterdam verbleven zijn mogelijk terug te vinden in de Vreemdelingenregisters uit het Bevolkingsregister of in de index op de Vreemdelingenregisters uit het Politiearchief.

Tijdelijk verblijf in Amsterdam

Amsterdam is altijd een stad van komen en gaan geweest. Mensen trokken net als nu naar de stad voor werk of studie, om zich bij familie te voegen of vanwege (naderend) onheil in hun eigen woonplaats. Soms bleef iemand maar voor even, soms ook voor langere tijd of zelfs voor de rest van hun leven.

Mensen die zich voor langere tijd in Amsterdam vestigden lieten zich doorgaans inschrijven in het Bevolkingsregister. Voor mensen die korter binnen de stad verbleven was dit niet gewenst of niet noodzakelijk. Om zicht te houden op welke personen tijdelijk in de stad verbleven werden door de ambtenaren van het Bevolkingsregister vanaf 1854 een aantal extra registers aangelegd. Er werden bijvoorbeeld aparte registers aangelegd voor mensen, voornamelijk Nederlanders, die in het buitenland woonden, inmiddels over een nieuwe nationaliteit beschikten en blijkbaar (al dan niet tijdelijk) naar Amsterdam waren teruggekeerd. Vóór 1861 werden ook passanten die buiten Amsterdam, maar wel binnen Nederland woonden in verblijfregisters ingeschreven.

Daarnaast werden afzonderlijke registers aangelegd bij uitzonderlijke gebeurtenissen die veroorzaakten dat in één keer veel mensen toevlucht zochten binnen de stad, zoals na de val van Antwerpen in oktober 1914 en na een natuurramp als de watersnood in de Zaanstreek in 1916.

Een deel van de tijdelijke burgers vestigde zich uiteindelijk toch voor langere tijd óf definitief in Amsterdam en is in dat geval ook te vinden in de 'gewone' Bevolkingsregisters.

Telegram vanuit station Roosendaal bij de Nederlandse grens aan Amsterdam met het verzoek om vluchtelingen op te vangen (archief 470, inv.nr. 1)

Verblijfregisters 1914-1918

De grootste vluchtelingenstroom kreeg Amsterdam te verwerken in oktober 1914, na de belegering van Antwerpen door de Duitsers. Naar schatting bereikten uiteindelijk zo'n 20.000 vluchtelingen, waaronder zieken, kinderen en huisdieren, lopend of per trein Amsterdam; met alles dat zij nog uit de brandende havenstad hadden kunnen redden.

Al deze mensen moesten natuurlijk onderdak en voedsel krijgen. Vanaf het Centraal Station verplaatste een eindeloze stoet vluchtelingen zich over het Damrak naar de Effectenbeurs, dat ingericht was als registratiekantoor. Na aankomst bij de Effectenbeurs verzorgde de politie ter plekke de registratie van de vluchtelingen. In alle drukte werden meestal niet veel meer dan de naam genoteerd, om inlichtingen te kunnen verstrekken aan zoekende familieleden. De opvang zelf zou zoveel mogelijk plaatsvinden aan de rafelranden van de stad, in loodsen langs het IJ; maar ook in grote gebouwen als Odeon, de IJsclub, in kerken en bij particulieren werden vluchtelingen gehuisvest. Daarnaast werd de Diamantbeurs op het Weesperplein volgezet met bedden om de vluchtelingen op te vangen.

Amsterdam was over het algemeen een zeer tijdelijke verblijfplaats: het streven was om de Belgische vluchtelingen en enkele dagen bij te laten komen van de ontberingen en vervolgens te verspreiden over het land. Vanaf de opvanglokatie gingen de vluchtelingen naar diverse plaatsen in Nederland of vaak ook naar Engeland.

In de 'Belgische' registers van tijdelijk verblijf staan in totaal 18.900+ namen, maar dit kan niet gelijkgesteld worden aan het totale aantal Belgische vluchtelingen in Amsterdam gedurende de Eerste Wereldoorlog. Soms werden in de registers niet alle namen binnen een familie vermeld, maar voldeed de aantekening 'plus zes kinderen'. Deze kinderen zijn dan niet afzonderlijk opgenomen in de index. Anderzijds staan er ook namen in de registers waarbij uit een toevoeging blijkt dat deze persoon in het buitenland verbleef en dus nooit lijfelijk aanwezig is geweest in Amsterdam. De verblijfregisters zijn achteraf aangelegd bij het Bevolkingsregister, vermoedelijk op basis van de eerste — mogelijk chaotisch verlopen — politieregistraties bij aankomst. Vermoedelijk zullen ook degenen met een sociaal vangnet binnen de stad of mensen die genoeg middelen hadden om op eigen houtje verblijf in een hotel te regelen niet terug te vinden zijn in de index. Het is daarom niet duidelijk hoeveel van de in Amsterdam neergestreken vluchtelingen ook daadwerkelijk zijn opgenomen in deze verblijfregisters en de index.

De registers van tijdelijk verblijf bevatten niet alleen namen van Belgische vluchtelingen die Antwerpen en omgeving verlieten in 1914, al vormen zij wel de grootste groep. Ook in de latere oorlogsjaren trokken er Belgen naar Amsterdam. Verder zijn er ook namen van Duitse, Russische of Engelse hooggeplaatste miltairen en (krijgs-)gevangenen te vinden. Ook staan er veel namen van Chinese zeelieden, voornamelijk afkomstig uit Hong Kong, die werk hadden gevonden aan boord van Nederlandse koopvaardijschepen. De Chinezen werden niet zoals de Belgische Vluchtelingen gehuisvest door de gemeente maar namen hun intrek meestal in door Chinezen gerunde pensions in de Buiten Bantammerstraat.

In de periode 1914-1918 vluchtten ook veel Nederlanders die in Antwerpen werkten terug naar Nederland. Deze mensen hebben geen sporen achtergelaten in de tijdelijke registraties, omdat ze simpelweg weer werden bijgeschreven in het Amsterdamse Bevolkingsregister.

Welke gegevens zijn te vinden in de index?

  • Naam
  • Geboortedatum en/of geboorteplaats (niet altijd geregistreerd)
  • Eerdere woonplaats/Plaats van herkomst (niet altijd geregistreerd)

Welke gegevens zijn te vinden in de bron?

De gegevens uit de index, plus (niet alle registers bevatten uitgebreide gegevens):
  • Dagtekening van de inschrijving (niet in de Registers van Belgische vluchtelingen)
  • Verblijfplaats in Amsterdam
  • 'Werkelijke woonplaats'
  • Datum van aankomst in Amsterdam (niet in de Registers van Belgische vluchtelingen)
  • Datum van uitschrijving (niet altijd geregistreerd)
  • Plaats waarnaar de persoon vertrokken is (soms)
  • Leeftijd (soms)
  • Extra aantekeningen in verband met het tijdelijke verblijf: ('zoekt broer', 'reis en verblijfpas', 'verklaring van inwoning', 'pas uit Suriname', 'om alhier te worden opgevoed', 'brandstof' (in de jaren 1918-1919 waren brandstoffen alleen op rantsoen verkrijgbaar via een bonnenkaart).

Hoe zoek ik in de index?

In de index kan in de eerste plaats gezocht worden op persoonsnaam; de overige gegevens zijn niet altijd ingevuld.

Via de knop 'lokatie' kan op herkomstplaats worden gezocht. Let op: de plaatsnamen zijn ingevoerd zoals in de bron, inclusief afkortingen en spellingsvarianten. Vooral buitenlandse namen kunnen afwijken van de huidige spelling doordat ze fonetisch zijn opgeschreven door de ambtenaar. Maak gebruik van wildcard ***: zoek bijvoorbeeld op *Antw* voor Antwerpen of *Ams* voor Amsterdam om alle varianten te vinden. Antwerpen kan ook als Anvers geregistreerd zijn.

Hoe weet ik uit welke bron de gevonden naam komt?

Selecteer de naam in de index. In het witte kader met de overige informatie vindt u een roze link naar het inventarisnummer. Als u daarop klikt komt u terecht bij het inventarisnummer, zodat u ziet uit welk register en uit welke periode de registratie komt.

1. Volg in de pop-up de link naar het inventarisnummer (klik voor vergroting)

2. In de inventaris vindt u meer informatie over de bron en datering (klik voor vergroting)

Verder zoeken

In het archief van de Centrale Commissie voor de Belgische Uitgewekenen bevinden zich meer bronnen met gegevens over Belgische Vluchtelingen:
  • 1-2 Ingekomen stukken in verband met transport en plaatsing. Bevat namen van Belgische vluchtelingen én uitgeweken Nederlanders die in België woonden, met adressen.
  • 8 5 gedrukte lijsten van vluchtelingen in Amsterdam, uitgegeven door de gemeente Amsterdam. Met opvangadressen. De gegevens komen niet altijd overeen met de namen uit de Registers van tijdelijk verblijf van het Bevolkingsregister.
  • 16 Staten van de verschillende doorgangshuizen.
Zie voor meer informatie ook de Stichting Studiecentrum Eerste Wereldoorlog

Verder lezen

Zie voor meer achtergrondinformatie over de Bevolkingsregistratie in Amsterdam:

Verantwoording

Deze index is in 2013-2014 vervaardigd bij het Stadsarchief Amsterdam.
Laatst bijgewerkt op 14 jan 2016
ZoekVoorbeeldHandleiding
© Stadsarchief
Disclaimer / Colofon
<

Gegevens over mogelijk nog levende personen mogen alleen worden gebruikt voor historisch (waaronder genealogisch), wetenschappelijk of statistisch onderzoek.

Door het aanklikken van onderstaande button verklaart u zich te houden aan het Reglement voor raadpleging en gebruik van het Stadsarchief.