Handleiding Tewerkgestelden 1940-1945

Let op: alleen gegevens van overleden personen

Alleen reproducties van documenten met betrekking tot overleden personen worden online geleverd. Is levering van de scans geblokkeerd en kunt u met schriftelijk bewijs aantonen dat de betrokkene inmiddels overleden is, dan kan de beperking worden opgeheven. Ongeveer een week later kunnen de scans via de Archiefbank beschikbaar zijn. Reproducties van documenten met betrekking tot personen waarvan niet is vastgesteld dat ze zijn overleden worden in het Stadsarchief ter inzage gegeven op vertoon van schriftelijke toestemming en een kopie van een identiteitsbewijs van betrokkene. U volgt dan de procedure: Inzage niet openbaar archief. Betreffen de documenten uzelf, neem dan een identiteitsbewijs mee bij uw komst naar het Stadsarchief.

Vragen over de bronnen

1. Wat is Tewerkstelling 1940-1945?

In de Tweede Wereldoorlog werden arbeiders uit de bezette gebieden tewerkgesteld in Duitsland. In eerste instantie was de tewerkstelling vrijwillig. Maar dat leverde niet voldoende arbeidskrachten op en maart 1942 werd een verordening aangenomen over verplichte tewerkstelling in Duitsland. Veel arbeiders keerden illegaal terug en doken onder. Vanaf mei 1943 werden alle mannen tussen 18 en 35 jaar verplicht zich voor werk in Duitsland aan te melden. Wie zich niet aanmeldde werd gestraft en vanaf oktober 1944 werden ook razzia’s gehouden om mannen op te sporen om in Duitsland te gaan werken. De laatste grote actie dateert van januari 1945. Toen moesten alle mannen tussen 17 en 40 jaar zich melden voor deportatie naar Duitsland.

2. Welke instantie organiseerde de Tewerkstelling?

De eerste arbeidsbemiddeling naar Duitsland werd georganiseerd door de Gemeentelijke Arbeidsbeurs die dateerde van voor de Tweede Wereldoorlog. De Duitse bezetter reorganiseerde de arbeidsbemiddeling naar Duits model. Arbeidsbemiddeling werd een taak van de Rijksoverheid en in Amsterdam was vanaf 1 mei 1941 een Gewestelijk Arbeidsbureau verantwoordelijk voor de arbeidsbemiddeling. Dit betekende een directeurswisseling, maar verder bleven de meeste ambtenaren in dienst. Het archief van het Gewestelijk Arbeidsbureau bestaat uit Transportlijsten en Staten en maakt deel uit van het archief van de Gemeentelijke Arbeidsbeurs.

3. Wat zijn transportlijsten?

Een transportlijst is een voorbedrukt formuliertje waarop werd ingevuld welke werknemers op een bepaalde datum naar een werkgever in Duitsland werd getransporteerd. Er zijn lijsten met 1 of 2 namen en er zijn lijsten met 30 of 40 namen. Er is enig verschil tussen de transportlijsten opgemaakt door de Gemeente Arbeidsbeurs, vóór mei 1941 en transportlijsten opgemaakt door het Gewestelijk Arbeidsbureau, ná mei 1941. De lijsten van voor mei 1941 zijn Nederlandstalig en op deze lijsten is vermeld voor wie de loonoverschotten van de tewerkgestelde bestemd waren. De transportlijsten van het Gewestelijk Arbeidsbureau zijn in het Duits en er wordt geen begunstigde vermeld.

4. Wat zijn staten?

De term ‘staat’ is hier gebruikt in de betekenis van financieel overzicht. De staten van het Gewestelijk Arbeidsbureau zijn een serie alfabetisch geordende kaarten met per werknemer een overzicht van voorschotten die de werknemer had ontvangen voor bijvoorbeeld kleding en reis en een overzicht van uit te betalen bedragen aan een begunstigde in Nederland.

5. Welke gegevens kan ik vinden op de transportlijsten en staten?

Uit deze bronnen is op te maken waar en wanneer arbeiders tewerk werden gesteld in Duitsland. Als er een begunstigde in Nederland was is ook daar naam en adres van opgenomen. Verder gaat het op de staten vooral om financiële gegevens. Bekijk het voorbeeld voor meer informatie.

Overige vragen

6. Hoe vind ik kaarten van personen waar ik de naam niet precies van weet?

Zoek zowel op voornaam als op achternaam en gebruik wildcards. * staat in deze zoeksystemen voor één of meer onbekende letters en ? staat voor precies één onbekende letter. Bij de opbrengst krijgt u ook varianten voor zover het diakritische tekens betreft van de naam waar u om gevraagd hebt. Datzelfde geldt voor spellingsvarianten zoals bijvoorbeeld ij en y.

7. Hoe werkt het zoeken op datum?

Als u klikt op de + bij het woord datum links opent een tweede zoekvenster waarmee u kunt zoeken op geboortedata. U kunt zoeken op een exacte datum, een jaar of een periode. Vult u een datum in die onmogelijk is, dan wordt de achtergrond van het vakje rood.

8. Waarvoor is het kruisje rechtsboven in het grijze vak?

Als u hierop klikt verdwijnt het zoekvenster. U kunt kiezen voor zoeken op één naam, op één datum, of op één naam + één datum.

9. Wanneer gebruik je 'ongeveer'?

Als u de voornaam of achternaam van een persoon niet precies weet. Vindt u bijvoorbeeld bij een zoekactie op 'Bakker' het vakje 'ongeveer' aan, dan krijgt u ook 'Backer' en 'Bikker'. En bij 'ongeveer-zoeken' op Hartman krijgt u onder andere ook 'Hartmann', 'Haffman', 'Hageman'. Dit kan u helpen spellingsvarianten te vinden die u zelf niet had bedacht.

10. Waarom zijn zoveel scans niet openbaar?

Documenten met gegevens van personen waarvan niet bekend is of ze overleden zijn, zijn in principe niet openbaar. Alleen scans van documenten met gegevens van personen die meer dan 100 jaar geleden zijn geboren staan nu op direct leverbaar. Kunt u aantonen dat de persoon van wie u gegevens wil inzien overleden is, dan wordt de scan vrijgegeven.

11. Kunnen scans van documenten van levende personen worden ingezien?

Dat kan met schriftelijke toestemming van de betreffende persoon, een kopie van een identiteitsbewijs van de betrokkene, en alleen in het Stadsarchief. U volgt dan de procedure: Inzage niet openbaar archief. Betreffen de documenten uzelf, neem dan een identificatiebewijs mee bij uw komst naar het Stadsarchief.

12. Wat is het programma Erfgoed van de Oorlog?

Het programma Erfgoed van de Oorlog is een subsidieprogramma van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. In het kader van deze subsidieregeling heeft het Stadsarchief Amsterdam in 2008 subsidie ontvangen om de bronnen met betrekking tot de Arbeidsinzet in Amsterdam op stuksniveau toegankelijk te maken. Behalve deze index op de bronnen uit het archief van het Gewestelijk Arbeidsbureau zijn in het kader van deze regeling ook de Paspoortaanvragen uit de Tweede Wereldoorlog geïndexeerd.
Laatst bijgewerkt op 12 mei 2009
ZoekVoorbeeldHandleiding
© Stadsarchief
Disclaimer / Colofon
<