Handleiding Confessieboeken 1535-1732

Naar welke bronnen verwijst de index?

In de index zijn de volgende inventarisnummers opgenomen uit het Archief van de Schout en Schepenen (5061): In de Confessieboeken werden de verhoren van verdachte personen opgetekend.

Misdaad en straf

Ook in het zestiende- en zeventiende-eeuwse Amsterdam kwam uiteraard criminaliteit voor. De meeste veroordelingen vonden plaats wegens gewelds- en vermogensdelicten, maar ook andere uitwassen zijn terug te vinden in de archieven: onder meer vechtpartijen, bedreiging, geweld, moord, overspel, verkrachting, zakkenrollen, diefstal, valsspelen, smokkel en belastingontduiken. Als iemand binnen de stad tegen de lamp liep kwam hij of zij in handen van de Schout en Schepenen, die zich in deze periode zowel bezighielden met bestuurlijke taken en het opsporen van criminelen als de lokale rechtspraak.

In civiele zaken traden de Schepenen op als bemiddelaars in geschillen, bijvoorbeeld bij conflicten tussen kooplieden over geld of bij ruzie tussen huwelijkspartners. Bij strafzaken trad de Schout op als aanklager. Tegelijkertijd stond hij aan het hoofd van de Vierschaar, de lagere rechtbank. De rechtbank was gevestigd op de begane grond van het stadhuis, op dezelfde plaats waar nu het Paleis op de Dam staat. De verdachte werd hier voorgeleid en ook het uiteindelijke vonnis werd in deze ruimte uitgesproken. De Vierschaar was voorzien van tralies, maar de ramen stonden meestal open; mensen die buiten op het plein stonden konden zo het verloop en de uitkomst van het proces meemaken.

Afhankelijk van de ernst van het gepleegde feit konden mensen heel diverse straffen krijgen, van een geldboete tot een tijdelijke werkschorsing of straatverbod, verbanning uit de stad, opsluiting op water en brood, dwangarbeid, lijfstraffen, of, in het ergste geval, de dood — zie ook het Voorbeeld. Moordenaars moesten het meestal met de dood bekopen.

Een deel van de straffen werd in het openbaar, meestal op een schavot op de Dam of de Nieuwmarkt, voltrokken. Afhankelijk van het misdrijf kon de veroordeelde in het openbaar te kijk worden gezet, worden gegeseld of ter dood gebracht worden. Amsterdammers konden naar het spektakel komen kijken om eens lekker te gruwelen, maar tegelijkertijd diende de openbare executie als waarschuwing. Het kwam voor dat straffen alleen symbolisch werden voltrokken; dan werd op het plein met het zwaard boven iemands hoofd gezwaaid of de strop los om de nek gelegd. Soms kreeg de veroordeelde ook attributen mee die het misdrijf uitbeeldden zodat voor het publiek duidelijk was wat iemand op zijn kerfstok had.

Na de terechtstelling werd het lijk vervoerd naar de overkant van het IJ en op Volewijck aan een paal of galg gehangen.

De confessie

Voordat in een crimineel proces de strafmaat door de Schout en Schepenen kon worden bepaald werden de verdachten één of meerdere keren uitgebreid aan de tand gevoeld door de Schout of zijn substituut. Het verhoor, de 'confessie', werd vastgelegd in de 'Confessie van gevangenen', oftewel de Confessieboeken.

In de Confessieboeken tekende men voornamelijk de verhoren op van gevangenen die verdacht werden van kleine criminaliteit, zoals diefstal, bedelarij, vechtpartijen, dronkenschap en zedendelicten, maar ook ernstiger delicten zijn te vinden. De verdachten komen uit de lagere sociale klassen en waren niet allemaal poorters van Amsterdam; immigranten en tijdelijke passanten uit alle windstreken komen in de boeken voor.

De verhoren werden niet altijd even uitgebreid vastgelegd. Aanvankelijk tekende men alleen de naam op en de straf. Eind 16e en begin 17e eeuw wordt de neerslag van het verhoor uitgebreider en blijkt dat de verhoren ook vaker op meerdere dagen achter elkaar plaatsvinden. Soms worden meerdere verhoren op één pagina kort opgetekend, soms ook beslaat een verhoor meerdere pagina's. Vooral vanaf het einde van de 17e eeuw worden de verhoren steeds uitgebreider beschreven. Dan is niet alleen de bekentenis of ontkenning van de verdachte terug te lezen, maar ook de exacte vragen die de Schout stelde. Ook de verklaringen van geschrokken ooggetuigen zijn dan gebundeld en opgenomen bij het verhoor van de misdadiger.

Welke gegevens zijn te vinden in de index?

In de index zijn opgenomen:
  • naam van de verhoorde persoon of betrokkenen (getuigen, medeplichtigen)
  • alias van de verhoorde;
  • datum waarop het verhoor plaatsvond
  • leeftijd
  • herkomst
Let op: De persoonsnamen in de index verwijzen altijd naar één afzonderlijk verhoor. Omdat een verdachte meerdere keren verhoord kon worden, verspreid over meerdere dagen, kan een naam dan ook meerdere keren voorkomen in de index.

Welke gegevens zijn te vinden in de bron?

Soms is in de Confessieboeken niet veel méér dan de naam van de verdachte te vinden. Soms ook werd de confessie tot in de kleinste details opgetekend. In de meest uitgebreide vorm kan het confessieboek de volgende gegevens bevatten:
  • datum van het verhoor
  • naam van de verhoorde persoon/verdachte (soms met alias; 'Femmetje Jans alias Fem met de snee', 'Abraham Genaar alias poffertjes Bram'; soms ook alleen een voornaam)
  • herkomst
  • leeftijd (geen geboortedatum; soms aanduidingen als ‘geboren tussen 1610-1615')
  • beroep
  • aanklacht
  • getuigenverklaringen
  • tijdstip en locatie (straat of huis) van het gepleegde feit
  • namen van betrokkenen of familieleden van de verdachte
  • omstandigheden en motief van de verdachte
  • beschrijving van het delict en de bekende feiten (de confessie)
  • het vonnis (meestal in de marge geschreven)
De originele confessieboeken zijn niet altijd eenvoudig te ontcijferen. Vooral in de oudste registers is het handschrift moeilijk leesbaar.

Hoe zoek ik in de index?

In de index kan gezocht worden op naam en op datum of periode.

Alle voorkomende namen in de confessies zijn doorzoekbaar. Bij verdachte vindt u de namen van de personen die verhoord werden; bij overige namen alle andere namen die tijdens het verhoor werden genoemd. Dit kunnen familieleden van de verdachte zijn of medeplichtigen, maar ook slachtoffers en getuigen.

Na een zoekopdracht op naam krijgt u alle namen die bij een verhoor werden genoemd; deze kunnen dus allemaal naar hetzelfde verhoor verwijzen. Als u bij 'rol' alleen verdachte selecteert beperkt u het zoekresultaat en krijgt u een overzicht van de verhoren.

De namen werden in deze periode zeer inconsequent gespeld, soms zelfs verschillend binnen één confessie. Het is daarom van belang op spellingsvarianten bedacht te zijn.

Verder zoeken

Het verhoor kan eventueel zijn opgetekend in
Het oud-rechterlijk archief van Amsterdam is incompleet bewaard gebleven, wat het reconstrueren van een rechtszaak lastig of zelfs onmogelijk maakt. De diverse rollenboeken, waarin de agenda van een zittingsdag werd opgetekend, zijn pas vanaf het eind van de zeventiende eeuw bewaard. De meeste vonnissen, met daarin de uiteindelijke straf, zijn wel te vinden:
Bij moordzaken:

Verder lezen

P. van Eeghen, 'Getuigenverklaringen', in: Maandblad Amstelodamum, nr. 50 (1963), p. 89-92.

I.H. van Eeghen, 'Een merkwaardig Amsterdams archiefstuk of het 'advies' van schepenen van Amsterdam'. In: Jaarboek Amstelodamum nr. 59 (1967), p. 63-77.

Verantwoording

Deze index is in 2012 vervaardigd door medewerkers en vrijwilligers van het Stadsarchief.
Laatst bijgewerkt op 14 jan 2016
ZoekVoorbeeldHandleiding
© Stadsarchief
Disclaimer / Colofon
<

Gegevens over mogelijk nog levende personen mogen alleen worden gebruikt voor historisch (waaronder genealogisch), wetenschappelijk of statistisch onderzoek.

Door het aanklikken van onderstaande button verklaart u zich te houden aan het Reglement voor raadpleging en gebruik van het Stadsarchief.