Stad aan het Water

nr. 010155000002 Vooral in de zeventiende eeuw boden het IJ en het Open Havenfront een levendige aanblik: het wemelde er van de schepen. Heel wat kunstenaars hebben dit beeld van de stad vastgelegd. Er zijn ongeveer driehonderd profielen van Amsterdam gezien vanaf het IJ bewaard gebleven. Eén van de grootste en mooiste is het panorama dat Pieter van der Keere (Petrus Kaerius) in 1618 in Amsterdam uitgaf.

Uniek exemplaar

Het gezicht op de stad van Van der Keere is samengesteld uit vijf bladen en meet 57,5 bij 263 centimeter. De Latijnse tekst onder de afbeelding beschrijft de stad en haar geschiedenis. Er is maar één originele druk over van het profiel.

Belangrijke bouwwerken

Op de voorgrond springt de bedrijvigheid in het IJ en op de kaden in het oog. Daarachter zijn de belangrijkste bouwwerken van de stad te zien. Van 35 daarvan staat de naam erbij geschreven. Links van het midden staat de Oude Kerk, en meer naar rechts de toren van het oude stadhuis en de Nieuwe Kerk.

Het stadhuis

'Het Stathuys' staat bij het middeleeuwse stadhuis aan de Dam. De stadhuistoren had een hoge, versierde spits, met op de top een windvaan in de vorm van een koggeschip. In de toren hing de 'stede clock', die bij belangrijke afkondigingen geluid werd. Wegens bouwvalligheid werd de spits in 1615 afgebroken. Bij een grote brand in 1652 werd het gebouwencomplex ernstig beschadigd. Het nieuwe stadhuis, tegenwoordig het Paleis op de Dam, was toen al enkele jaren in aanbouw op het terrein erachter. Op de plek van het middeleeuwse stadhuis liggen nu de steentjes van de Dam.

De Haringpakkerstoren

De Haringpakkerstoren was een van de middeleeuwse vestingtorens in de stadsmuur. Hij stond aan het begin van het Singel. In 1607 kreeg de toren een mooie spits. Vermoedelijk was dat het werk van stadsbouwmeester Hendrick de Keyser, die in diezelfde periode ook de Montelbaanstoren van een nieuwe spits voorzag. De naam Haringpakkerstoren verwijst naar de haringpakkers die daar in de buurt hun werk deden: het zouten en in tonnen pakken van haringen. De toren had ook een haring als windwijzer. In 1829 werd de toren gesloopt.

De Stadsherberg

In 1613 liet het stadsbestuur de Stadsherberg bouwen, speciaal voor reizigers die ’s avonds na het luiden van de boomklok de stad niet meer in konden komen. De herberg die Van der Keere tekende, de latere Oude Stadsherberg, stond op palen in het IJ, ter hoogte van de Droogbak. Het verkeer te water begon zich steeds meer in oostelijke richting te bewegen. Daarom werd in 1662 de Nieuwe Stadsherberg gebouwd, ter hoogte van de Martelaarsgracht. Met de aanleg van het stationseiland in 1876 is dit gebouw verdwenen. De Oude Stadsherberg was al in 1755 afgebroken.

Boomklok

Tot aan 1863 was de stad met wat toen eigenlijk de havens waren van het IJ gescheiden door een langgerekte palengordel. Voor de scheepvaart waren er openingen in aangebracht, ook wel ‘bomen’ genoemd. Dit omdat ze ’s nachts met drijvende balken, de eigenlijke ‘bomen’, werden afgesloten. Op het profiel van Van de Keere blijkt dat daar ook kettingen voor gebruikt werden. Bij het openen en sluiten werd de boomklok geluid. Er zijn hele discussies gevoerd over de vraag waar de ‘boomklok’ destijds hing. Uiteindelijk kwam men tot de conclusie dat de boomklok één van de vier luidklokken van de Oudekerkstoren was.

Het Nieuwe Weerck

'Het Nieuwe Weerck', zo heette de grote stadsuitbreiding van 1610. In enkele jaren tijd werd een groot gebied bouwrijp gemaakt: de Haarlemmerbuurt, de grachtengordel tot aan de Leidsegracht en de Jordaan. Aan de oever van het IJ kwamen grote bouwkavels beschikbaar, speciaal voor houthandelaren: de Haarlemmer Houttuinen. In 1618 stonden daar nog geen huizen. Zichtbaar is de achterkant van de gloednieuwe bebouwing aan de Haarlemmerdijk, waartussen een heistelling. Niet veel later is dit stadsbeeld verdwenen, toen de bebouwing aan de Haarlemmer Houttuinen tot stand kwam. Veel ingrijpender nog is de aanleg van de spoordijk in negentiende eeuw geweest. Een dergelijk gezicht op Amsterdam behoort nu voorgoed tot het verleden.

Profiel van Amsterdam, prent door Pieter van der Keere, 1618

© Stadsarchief
Disclaimer / Colofon
<