999: Archief van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten

Algemene kenmerken

Toegangsnummer:

999

Periode:

1668 - 1977

Inleiding

Verantwoording van de inventarisatie(1)

Een indeling van het archief in strekkende meters laat zien dat het leeuwendeel van het archief betrekking heeft op het reilen en zeilen van de Vereniging. Meer dan 75% van de 104 meter archiefstukken, geordend bij de rubriek De Vereniging, betrof de aankoop en het beheer van de natuurmonumenten.

De huidige inventarisatie heeft in grote lijnen de archiefordening van Gorter gevolgd, zodat direct na de stukken betreffende de interne organisatie van de Vereniging de stukken voortvloeiend uit de primaire taak - aankoop en beheer van terreinen - van de Vereniging zijn opgenomen. Deze indeling volgt eveneens de wijze waarop de Vereniging in twee directies was verdeeld, namelijk Algemene Verenigingszaken en Terreinbeheer.

Behoudens de oorspronkelijke rubrieken 5 (Bescherming van flora en fauna) en 6 (Internationale natuurbescherming) zijn de overige rubrieken of opgedeeld in een aantal vaak voorkomende onderwerpen of samengevoegd.

De logica die aan de basis ligt van de huidige ordening in deze inventaris is een ordening van de bemoeienis met de natuurbescherming in enge zin naar de bemoeienis in algemene zin. In de opvolgende rubrieken zijn eerst de stukken geordend die betrekking hebben op het landschapsschoon in Nederland waarbij de Vereniging actief tracht bepaalde terreinen en flora en fauna te beschermen en te behouden. In het verlengde daarvan zijn stukken geordend waarbij de Vereniging de publieke opinie tracht te beïnvloeden, onder andere door contacten te onderhouden met een groot aantal particuliere organisaties, en de overheden tracht te overtuigen van de noodzaak van natuurbescherming. De stukken geïnventariseerd onder de rubriek 'Bemoeienis met de totstandkoming van wet- en regelgeving' vloeiden voort uit de bemoeienis van de Vereniging met de politieke besluitvorming.

De stukken oorspronkelijk geordend onder Gorters hoofdrubrieken 3 (Het behoud van natuurgebieden) en 4 (Landschapsverzorging) zijn bij elkaar gevoegd onder de rubriek 'Bemoeienis met het behoud van het natuur- en landschapsschoon'. Het was niet altijd duidelijk waar de scheidslijn tussen de oorspronkelijke rubrieken moest worden gelegd. Soms was de aanleg van een weg de bedreiging voor een natuurgebied, soms vormde diezelfde weg een bedreiging voor het landschapsschoon. Onder deze rubriek is als aparte subrubriek 'Bedreigde terreinen' opgenomen die, naar provincies ingedeeld, stukken herbergt over met name genoemde terreinen en landschappen. De dossiers betreffende de aankoop en het beheer van de terreinen zijn chronologisch geordend. In sommige series zijn de stukken van vóór 1940, die door latere archiefvormers (per abuis?) waren gevoegd bij de dossiers gevormd na 1940, teruggebracht naar hun chronologisch juiste plaats. De na 1958 gevormde codemappen met losse stukken zijn zoveel mogelijk bij elkaar gevoegd zodat er dossiers op jaar zijn ontstaan. Bleek deze handelwijze wegens de omvang van de dossiers niet mogelijk, dan zijn de dossiers naar de code gescheiden. Voorin de pakken of omslagen is een verklaring van de codes te vinden.

Overigens is er zo min mogelijk gesleuteld aan de oude orde. Er kunnen bijvoorbeeld overlappingen voorkomen met betrekking tot de stukken van die terreinen die aangekocht moesten worden omdat ze dreigden te verdwijnen. Waren dergelijke stukken door Gorter c.s. gecodeerd als behorend in de rubriek 'Bedreigde terreinen' dan zijn ze ook in de huidige inventaris te vinden bij de rubriek 'Bedreigde terreinen'. De onderzoeker van de geschiedenis van een bepaald terrein doet er goed aan in beide rubrieken, dus ook de rubriek 'Aankoop en beheer' van het desbetreffende terrein, te zoeken.

Het kwam voor dat de Vereniging niet alleen de terreinen in haar bezit kreeg, maar bovendien de eigendomsbewijzen die, zoals in het geval van de 's-Gravenlandse landgoederen, terug konden gaan tot 1646, maar ook archivalia betreffende het beheer door de voormalige eigenaren. De eigendomsbewijzen zijn als retroacta bij de stukken betreffende de aankoop van desbetreffende terreinen geordend, tenzij het niet duidelijk was bij welk aangekocht terrein ze behoorden. In dat geval zijn ze samen met de archiefstukken betreffende het beheer door de voormalige eigenaren, geordend bij de rubriek 'Archieven overgedragen door de voormalige eigenaren van de aangekochte terreinen'.

Van twee organisaties, waarvan een aantal bestuursleden tevens deel uitmaakten van het Verenigingsbestuur, werd het archief gedeponeerd, namelijk het Comité 'Het Nederlandsche Landschap' en de Commissie voor het natuurschoon in Amsterdam en omgeving.

De bovengenoemde archiefstukken maken, volgens de archivistische theorie, legaal deel uit van het Verenigingsarchief. Dat gold niet voor de archiefstukken uit de rubriek 'Afgedwaalde archiefstukken'. In sommige gevallen was er geen bestaand archief van de oorspronkelijke archiefvormers voorhanden en zijn de stukken in deze inventaris beschreven. Bij de afgedwaalde archivalia zijn ook stukken te vinden die P.G. van Tienhoven privé ontving of opmaakte.

Voorzitter P.G. van Tienhoven, de directeuren J. Drijver, W. Eshuis en H.P. Gorter bekleedden op persoonlijke titel verschillende functies in aan de Vereniging gelieerde organisaties.

Sommige van deze organisaties, zoals de Contact-Commissie voor Natuur- en Landschapsbescherming - waarvan H.P. Gorter lange tijd secretaris was - waren inwonend in het kantoor van de Vereniging. Het is geen wonder dat archiefvermenging heeft plaatsgevonden. De afgedwaalde archivalia van de volgende organisaties zijn teruggebracht naar hun archiefvormers of hun rechtsopvolgers:

- Nederlandsche Commissie voor Internationale Natuurbescherming(2)

- Contact-Commissie voor Natuur- en Lanschapsbescherming

- Nederlandse Vereniging tegen Water-, Bodem- en Luchtverontreiniging

- Vogelbescherming Het archief van de Vereniging is zelf evenmin verschoond gebleven van het afdwalen van archiefstukken. In de bibliotheek van de Heimans en Thijsse Stichting zijn drie dozen te vinden getiteld: 'Algemene Documentatie Vereniging tot behoud van Natuurmonumenten in Nederland'.

Belangwekkende stukken over de start van de Vereniging waaronder de convocatie voor de oprichtingsvergadering en de presentielijst zijn hierin opgeborgen. Deze stukken zijn gekopieerd en beschreven in de inventaris. De overige stukken zijn onder blanco nummers in de inventaris opgenomen. In de nota bene van de correspondentie van Jac.P. Thijsse met de Vereniging wordt verwezen naar het pak correspondentie dat zich in de bibliotheek van de Heimans en Thijsse Stichting bevindt(3).

Het archief van de Vereniging geeft een zo goed als volledig beeld van de opkomst en het succes van de Vereniging en door haar toedoen, van de natuurbeschermingsgedachte.

Van de institutionele natuurbescherming zijn veel vooroorlogse archieven verloren gegaan.

Beide omstandigheden hebben ertoe geleid dat er bij de huidige inventarisatie conservatief is vernietigd. Van de oorpronkelijke 120 meter is ca. 40 meter weggegooid. Achterin de inventaris is de vernietigingslijst opgenomen. Noten

1) Zie voor een uitgebreide beschrijving van de geschiedenis van de vereniging: 'Honderd meter groene archieven, de geschiedenis van de organisatie weerspiegeld in historische stukken', Amsterdam 1995

2) In het archief van de Nederlandse Commissie voor Internationale Natuurbescherming zijn enige stukken te vinden die door P.G. van Tienhoven e.a. voor de Vereniging zijn opgemaakt. Deze stukken waren zo verweven met de dossiers van de Commissie dat het scheiden van de stukken de samenhang van de dossiers zou verbreken. E. Pelzers, Inventaris van de archieven van de Nederlandse Commissie voor Internationale Natuurbescherming, de Stichting tot Internationale Natuurbescherming en het Office International pour la Protection de la Nature (1908-) 1925- 1989 (-1992), Amsterdam 1994.

3) De Heimans en Thijsse Stichting is gevestigd in het Hugo de Vries Centrum, Plantage Middenlaan 2c, 1018 DD Amsterdam.

Archiefvormers

    De nummers achter de archiefvormers verwijzen naar het corresponderende inventarisdeel of het inventarisnummer. Door er op te klikken opent zich de inventaris op dat onderdeel of nummer.
    • Comité Het Nederlandsche Landschap : 2.2
    • Commissie voor het natuurschoon in Amsterdam en omgeving : 2.3
    • Landgoed Oldenaller, N.V. : 2.1.1
    • Maatschappij Nijenburgh tot exploitatie van onroerende goederen, N.V. : 2.1.4
    • N.V. Het Zwanenwater : 2.1.6, 2.1.7
    • Spanderswoud, N.V. : 2.1.2
    • Stichting Natuurmonument De Beer : 2.1.5
    • Tienhoven, Pieter Gerbrand van (1875-1953) : 3.1
    • Unitas, N.V., administratiekantoor : 2.1.3
    • Vereniging tot behoud van Natuurmonumenten in Nederland : 1, 3.2
© Stadsarchief
Disclaimer / Colofon
<

Gegevens over mogelijk nog levende personen mogen alleen worden gebruikt voor historisch (waaronder genealogisch), wetenschappelijk of statistisch onderzoek.

Door het aanklikken van onderstaande button verklaart u zich te houden aan het Reglement voor raadpleging en gebruik van het Stadsarchief.