291: Archief van Architectenbureau Baanders

Algemene kenmerken

Toegangsnummer:

291

Periode:

1885 - 1945

Inleiding

1. Geschiedenis van het architectenbureau Baanders

Het architectenbureau Baanders was een familiebedrijf waarin tenminste drie generaties "Baanders" werkzaam zijn geweest. Het door H.H. Baanders gestichte bedrijf werd voortgezet door zijn zoon H.A.J. Baanders, die enige jaren later werd bijgestaan door zijn broer J. Baanders. De zoon van Jan Baanders leidde het bedrijf, ook na associatie met de architecten C.W.M. Frenken en G.J. Wilgers. Doordat de bescheiden van de bouwprojecten vanaf het allereerste begin grotendeels bewaard zijn gebleven bevat het archief een bron van informatie over de werkwijze van de architecten, over de architectonische stijlontwikkelingen, over opdrachtgevers en samenwerkingsverbanden.

1.1. H.H. Baanders

Grondlegger van het architectenbureau Baanders was Harmanus Hendrikus Baanders (1849-1905). (1)

Hij vestigde zich in 1871 vanuit zijn geboorteplaats Zutphen als timmerman in Amsterdam. Behoudens een korte periode in Baarn omstreeks 1885 zou hij tot zijn dood in Amsterdam blijven wonen. In 1874 trad hij in Rotterdam in het huwelijk met Lena van den Berg (1848-1914). In de daarop volgende jaren werden uit dit huwelijk negen kinderen geboren.

Aanvankelijk verdiende H.H. Baanders zijn brood als timmerman, maar vanaf 1885 wordt hij vermeld als bouwkundige. Het vroegste ontwerp van zijn hand, dat gemaakt was voor de bouw van een woonhuis in de Swammerdamstraat, dateert al uit het jaar 1880 en kwam vermoedelijk tot stand in het kader van zijn opleiding tot bouwkundige. Hoewel hij aanvankelijk voor andere architecten werkte, ontpopte hij zich vanaf omstreeks 1890 als zelfstandig bouwkundig ontwerper. Zijn bedrijf was gevestigd op de Eerste Jan van der Heydenstraat 185. In 1892 verhuisde het voor korte tijd naar de Tweede Jan van der Heydenstraat 19, in 1893 naar Sarphatipark 125 en tenslotte in 1904 naar de Ruysdaelkade 27. Daarnaast beschikte hij ook over een eigen timmerwerkplaats aan de Reguliersgracht 50. (2)

Afgaande op de bouwtekeningen die uit deze periode bewaard zijn gebleven, opereerde hij met toenemend succes. Met name in de periode na 1895 - hij noemt zichzelf inmiddels architect - breidt het aantal opdrachten gestaag uit. Zijn vroege opdrachten hebben over het algemeen betrekking op de bouw van woonhuizen in de nieuwe wijken die aan het einde van de negentiende eeuw in aanbouw waren en enkele uitbreidingen en verbouwingen van fabriekscomplexen in en buiten de stad. Onder zijn latere werken bevindt zich een echter ook een groeiend aantal villa's en herenhuizen in de Watergraafsmeer, waaronder enkele in samenwerking met architect W. Kromhout jr (1864-1914) en in de omgeving van het Vondelpark en het Concertgebouw.

Zijn ontwerpen vertonen een eclectische, historicerende bouwstijl, die kenmerkend is voor de architectuur rond de eeuwwisseling. Zijn meest prestigieuze opdracht betrof de bouw van het nieuwe hoofdkantoor voor de Eerste Hollandsche Levensverzekeringbank aan de Keizersgracht 174-176 en de Leliegracht 31 in de jaren 1903-1904. Het definitieve ontwerp kwam echter tot stand in samenwerking met architect G. van Arkel (1858-1918). (3)

Vanaf 1903 werkte hij nauw samen met zijn oudste zoon H.A.J. Baanders, die na zijn overlijden op 31 maart 1905 het bedrijf voortzette.

1.2. H.A.J. Baanders

In het spoor van zijn vader had Herman Ambrosius Jan Baanders (1876-1953) bouwkunde gestudeerd aan de avondopleiding van de Industrieschool in Amsterdam. (4) Nadien werkte hij behalve voor zijn vader ook korte tijd voor architect P.J.H. Cuypers (1827-1921). In 1899 vestigde hij zich in 's-Gravenhage waar hij een betrekking kreeg op het Rijksbureau voor gebouwen van onderwijs. In 1903 keerde hij terug naar Amsterdam om zijn vader te assisteren. Naast het bouwkundige werk heeft hij zich toegelegd op het ontwerpen van meubelstukken en interieurs. In 1904 was hij op de 'Nederlandsche tentoonstelling van decoratieve kunst' in het Museum voor Kunstnijverheid in Kopenhagen vertegenwoordigd met een expositie van zijn batikwerk. In die kunstvorm had hij zich bekwaamd bij M. Greshoff, directeur van het Koloniaal Museum in Haarlem. (5)

Na het overlijden van zijn vader kreeg hij de volledige verantwoordelijkheid voor het bedrijf dat zijn vader had opgebouwd: niet alleen over het architectenbureau maar ook over de timmerwerkplaats. Vanaf 1906 wordt hij als zelfstandig architect vermeld, eerst nog aan de Ruysdaelkade 27 maar al een jaar later aan de Prinsengracht 955 en vanaf 1909 aan de Herengracht 495. (6) Hij was in de periode 1908-1912 actief als bestuurslid van het prominente architectengenootschap Architectura et Amicitia: in 1908 als secretaris, in 1909 als vice-voorzitter en in 1910 volgde hij W. Kromhout op als voorzitter. (7) Mede dankzij die bestuursactiviteiten verwierf Herman Baanders snel bekendheid als architect. Dat blijkt met name uit het groeiende aantal grote opdrachtgevers. Daaronder vinden we naast enkele grote Amsterdamse bedrijven zoals drukkerij Ipenbuur & Van Seldam, de papiergroothandelfirma's G.H. Bürhrmann en J. Brandt & Zn en de kledinghandel P. van den Brul ook de Vereniging tot Aanleg van een Rij- en Wandelpark "Het Vondelpark" en de Waalse Gemeente in Amsterdam. Daarnaast bouwde hij - veelal voor de directeuren van diezelfde bedrijven - landhuizen in Bloemendaal, Aerdenhout en het Gooi. (8) Voorts voerde hij een aantal opdrachten uit voor de NV de Nederlandsche Grondbriefbank, een Amsterdamse bouw- en exploitatiemaatschappij die Herman Baanders in 1906 samen met zijn zwager L.P. de Stoppelaar in het leven had geroepen en waarvan hij mededirecteur was. Vanaf 1908 was deze maatschappij gehuisvest op de Herengracht 495. Op dit zelfde adres vestigde Baanders een jaar later zijn architectenkantoor. (9) Door toename van het werk ontstond al spoedig behoefte aan enige ondersteuning. In 1910 kwam het tot een eenmalige samenwerking met architect J.W. Hartkamp. (10) Eind 1911 kreeg H.A.J. Baanders assistentie van zijn jongere broer Jan Baanders (1884-1966). (11) Ook Jan had de bouwkundige opleiding aan de Industrieschool gevolgd. Nadat hij in 1909 onder de leiding van zijn vroegere leermeester R.A. van de Pavert had meegewerkt aan een verbouwing van een landhuis in Nijmegen, trachtte hij een jaar later in die stad een zelfstandig bedrijf als architect te starten. Dat initiatief bleek geen succes. Terug in Amsterdam lijkt Jan Baanders zich in het bureau van zijn oudere broer vooral op de uitvoerende kant van het bedrijf te hebben toegelegd; de zakelijke leiding echter bleef in handen van broer Herman. Na enige tijd (wanneer precies is onduidelijk) werd deze samenwerking geformaliseerd. (12) Vanaf 1915 opereerde het bedrijf onder de naam "Architectenbureau H.A.J. en Jan Baanders". (13)

In de navolgende jaren groeide het bureau uit tot één van de grotere architectenbureaus van Amsterdam. Naast de traditionele bouwprojecten dienden zich ook grootschalige projecten aan, zoals de bouw van het tuindorp Heyplaat in Rotterdam voor de arbeiders van de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij (1912-1921), de bouw van een kantoorgebouw in Arnhem voor de Levenverzekerings Maatschappij De Arnhem (1916-1918), de aanleg van een nieuwe jachthaven bij de Willemsluizen voor de Koninklijke Zeil- en Roei Bond (1917-1922) en de bouw van het Amsterdamsch Lyceum aan het Valeriusplein (1917-1922). (14) Opvallend is de sterke invloed van de nieuwe bouwstijl, bekend als Amsterdamse School, die vooral in de ontwerpen van Jan Baanders uit die jaren is terug te vinden. Even opvallend is het gemak waarmee wijzigingen werden doorgevoerd naar meer traditionele ontwerpen onder druk van minder vooruitstrevende opdrachtgevers.

De gebroeders Baanders onderhielden nauwe relaties met Michel de Klerk (1884-1923), die in deze periode naam maakte als één van de meest spraakmakende vertegenwoordigers van de Amsterdamse School. Jan Baanders was reeds sinds zijn opleiding aan de Industrieschool met De Klerk bevriend. In 1911 nam H.A.J. Baanders De Klerk in dienst als tekenaar/opzichter. Toen deze zich in hetzelfde jaar nog als zelfstandig architect vestigde, bleef zijn kantoor in hetzelfde pand waar ook de gebroeders Baanders hun bureau hadden. (15) Het wekt dan ook weinig verbazing dat De Klerk enkele gebouwen ontwierp in nauwe samenwerking met de gebroeders Baanders. (16)

De bijdrage van de gebroeders Baanders aan de ontwikkeling van de Amsterdamse School was vooral gelegen in het feit dat zij deze bouwstijl al in een vroeg stadium ook buiten Amsterdam hebben toegepast. Voorbeelden hiervan bieden naast het bovengenoemde verzekeringskantoor in Arnhem, ook de kantoorgebouwen voor de Nationale Bank Vereniging (1917-1918) en de Incassobank (1918-1921) in Utrecht. Daarnaast fungeerde het bureau Baanders als springplank voor aankomende architecten als C.J. Blaauw, J. Zietsma en A. Staal, zoon van architect J.C. Staal, die beiden als tekenaar/opzichter bij Baanders begonnen. In 1924 verhuisde het bureau naar het aangrenzende pand Herengracht 493. (17) In de daaropvolgende periode concentreert het bureau zich in toenemende mate op de bouw van grote woningcomplexen in Amsterdam Zuid en Amsterdam Zuid-West, onder meer voor de Nederlandsche Grondbriefbank. (18) In de jaren dertig houdt het bureau zich ook in Den Helder en de Wieringermeer met grootschalige woningbouw bezig. De ontwerpen daarvoor komen tot stand in samenwerking met architect J.A. Peters in Wieringen/Den Helder. (19) Daarnaast blijft ook de bouw van kantoor- en fabriekspanden voor tal van Amsterdamse bedrijven een belangrijke plaats innemen onder de activiteiten van het bureau, evenals de bouw van villa's en landhuizen, hoofdzakelijk in Noord-Holland en het Gooi. Voorts zij gewezen op het grote aantal projecten dat de gebroeders Baanders in het Vondelpark hebben uitgevoerd en de diverse zwembaden die zij vanaf eind jaren twintig in en buiten Amsterdam hebben gebouwd, uitgebreid of gerenoveerd.

Ook in de crisisjaren van de jaren dertig bleef bureau Baanders een florerend bedrijf; niets wijst erop dat het aantal opdrachten in deze periode is teruggelopen. Pas na het uitbreken van de oorlog kwam de voortgang van het werk ernstig in het gedrang; na afkondiging van de algemene bouwstop in de zomer van 1942 werden vrijwel geen nieuwe projecten mee aangenomen. Na de oorlog (het bureau houdt dan inmiddels weer adres op Herengracht 495) bleven activiteiten van het bureau op een laag peil. Herstel en verbouwingswerkzaamheden en kleinschalige nieuwbouw, met name in het Gooi, overheersen het beeld. De vraag is of dit uitsluitend aan de moeilijke economische omstandigheden van die jaren moet worden toegeschreven. Vermoedelijk heeft ook de leeftijd van de beide broers een rol gespeeld, alsmede de vraag wie het bedrijf zou moeten voortzetten. H.A.J. Baanders had waarschijnlijk zijn zoon Frans het liefst als opvolger gezien. (20) Maar toen hij in 1953 overleed, nam niet Frans maar Jan Baanders jr, de oudste zoon van Jan Baanders, zijn plaats in.

1.3. Opvolgers van het bedrijf.

Na 1953 werd het bedrijf aanvankelijk onder de bestaande naam voortgezet door Jan Baanders sr en Jan Baanders jr. (21) Pas begin 1962, toen het bureau van de Herengracht 495 naar Amstel 89 verhuisde, werd de naam gewijzigd in "Architectenbureau J. Baanders en Jan Baanders". Na het overlijden van Jan Baanders sr in 1966 associeerde Jan Baanders jr zich met C.W.M. Frenken en G.J. Wilgers, die beiden reeds enige jaren als tekenaar aan het bureau waren verbonden. In 1968 sloot B.J.H. Verhey zich als vierde partner aan. Sindsdien heeft het bedrijf geopereerd onder de naam "Architectenbureau J. Baanders, C.W.M. Frenken, G.J. Wilgers en B.J.H. Verhey". Deze naam is ook na het vertrek van J. Baanders jr begin jaren tachtig en zijn overlijden in 1989 nog enige tijd gehandhaafd. In 1995 is de samenwerking tussen Frenken, Wilgers en Verhey formeel ontbonden en zijn de rechten van het bureau onder beheer gebracht bij het architectenbureau C.W.M. Frenken in Amsterdam.

2. Geschiedenis van het archief.

Het archief zoals dat door het bureau is gevormd, bestaat uit projectdossiers vanaf het moment dat H.H. Baanders als zelfstandig bouwkundige opereerde en loopt door het overlijden van H.A.J. Baanders, maar over het reilen en zeilen van het bureau zelf zijn nagenoeg geen stukken bewaard gebleven.

2.1. Archiefvorming.

Binnen het archief van het architectenbureau Baanders zoals het aan het Gemeentearchief Amsterdam is overgedragen, kunnen bij nadere beschouwing drie deelarchieven worden onderscheiden. Het eerste deelarchief is gevormd door het architectenbureau van H.H. Baanders, het tweede en het derde door de opvolgers daarvan, de bureaus van H.A.J. Baanders en van H.A.J. en J. Baanders. De afgrenzing van de deelarchieven in de tijd is bij gebrek aan gegevens over de oprichting en organisatie van het bedrijf enigszins arbitrair. Tot het eerste deelarchief worden hier gerekend alle bescheiden afkomstig uit projectdossiers van vóór het overlijden van H.H. Baanders op 31 maart 1905. Tot het tweede alle bescheiden uit de daarna gevormde dossiers tot het moment waarop J. Baanders zich met zijn broer associeert. Omdat dit moment niet met zekerheid kan worden vastgesteld, is een kunstmatige grens getrokken bij 1 januari 1912. De einddatum van het laatste deelarchief wordt gevormd door de overlijdensdatum van H.A.J. Baanders op 27 mei 1953. Ten overvloede zij erop gewezen dat de datering van de jongste stukken binnen een dossier deze cesuren wel kan overschrijden. Een afzonderlijk archiefbestand vormen de bij dit archief bewaarde bescheiden van het architectenbureau van J. Baanders in Nijmegen, een bureau dat - voorzover bekend - niet in direct verband heeft gestaan met dat van H.H. Baanders en de genoemde opvolgers.

Wat er van de genoemde bureaus aan archiefbescheiden bewaard is gebleven, zijn die stukken die betrekking hebben op hun primaire functie: het maken en uitvoeren van bouwkundige ontwerpen. Van de overige bedrijfsadministratie resteert vrijwel niets. De stukken waren geordend per project. In feite werd voor elk project een nieuw dossier gevormd. Zo'n dossier bevatte bijvoorbeeld alle stukken inzake de bouw van een bepaald huis, of alle stukken inzake de restauratie van een kerkgebouw, de aanleg van een jachthaven of de inrichting van een tentoonstelling.

In een projectdossier werden in ieder geval de belangrijkste ontwerptekeningen bewaard, eventueel aangevuld met opmetingstekeningen, schetsen, situatietekeningen en presentatietekeningen. Vaak blijken ook de tekeningen bewaard waarop de bouwvergunning werd verleend of die behoorden bij het contract van aanbesteding (bestektekeningen). Indien een ontwerp daadwerkelijk werd uitgevoerd, en dat was lang niet altijd het geval, zijn in veel gevallen ook de werk- en installatietekeningen in het betreffende dossier terug te vinden. Dat laatste geldt overigens niet voor de archiefbestanden van H.H. Baanders, waarin dergelijke tekeningen slechts bij uitzondering worden aangetroffen. Behalve tekeningen treffen we in veel dossiers ook schriftelijk materiaal aan: bouwvergunningen al dan niet met statische berekening en/of materialenstaat, bestekken, contracten van aanneming, begrotingen, offertes, correspondentie met de opdrachtgever, brochures en bijlagen bij de werktekeningen zoals een staat van heipalen of een borderel hard- en natuursteen. Bij de latere projecten is soms ook een gedeelte bewaard van de administratie die tijdens de uitvoering van een project op de bouwplaats werd bijgehouden, waaronder adreslijsten, dag- en weekrapporten of staten van meer- en minderwerk. Tenslotte zijn in een aantal gevallen ook nog stukken toegevoegd die strikt genomen als documentatie zijn aan te merken en veelal dateren van na de oplevering van een project, zoals recensies en andere krantenberichten of fotomateriaal. Na afronding van een project werden de bijbehorende archiefbescheiden geborgen in één of meer 'pakken' (een papieren omslag of een grote envelop), die in een 'vak' werden geplaatst (vermoedelijk een schap uit een stellingkast). De tekeningen werden daarbij gevouwen tot een formaat van ca 30x 40 cm. Elk pak werd voorzien van een kort opschrift omtrent de inhoud en een stempel met een pak- en een vaknummer. Een projectdossier bevatte dus altijd één of meer pakken, geborgen in vakken.

Deze ordening moet omstreeks 1930 tot stand zijn gekomen. Wie zich in de oude archiefordening verdiept, krijgt de indruk dat de volgorde van de dossiers uit de voorafgaande periode tamelijk willekeurig is. Dossiers met bescheiden van vóór 1912 zijn hier op diverse plaatsen tussengevoegd. De dossiers uit de periode van na 1930 zijn daarentegen veelal chronologisch aan de reeks toegevoegd. Tot een zuiver systematische ordening is het echter nooit gekomen. Ook na 1930 blijken tal van dossiers nog her en der in de bestaande dossierreeks te zijn tussengevoegd. Vaak gebeurde dit omdat het betreffende dossier direct verband hield met een ouder dossier, bijvoorbeeld een verbouwing van een al eerder door Baanders gebouwd huis. Maar even zo vaak lijkt de plaats van de tussengevoegde dossiers volstrekt willekeurig.

Ongetwijfeld heeft het architectenbureau H.A.J. en J. Baanders over een toegang beschikt over dit dossierarchief. Deze is echter niet bewaard gebleven, maar zal qua opzet vermoedelijk weinig hebben verschild van de getypte bestandslijst die na overbrenging van het archief naar het Gemeentearchief Amsterdam in 1962 op basis van de oude ordening was vervaardigd. (22) Daarin werden per vak de verschillende pakken (in de lijst aangeduid als "omslagen") beschreven met vermelding van de originele pakopschriften. De vraag of er naast deze dossierlijst tevens een toegang op de bescheiden binnen de dossiers heeft bestaan moet waarschijnlijk ontkennend worden beantwoord. Slechts in enkele dossiers is een staat van tekeningen aangetroffen.

Een andere vraag betreft de volledigheid van de projectdossiers. In zijn algemeenheid kan gesteld worden dat vrijwel alle projecten van de betreffende architectenbureaus in het archief vertegenwoordigd zijn. (23) Alleen uit latere periode van het architectenbureau H.A.J. en J. Baanders, de periode na 1930, zijn waarschijnlijk enkele dossiers terecht gekomen in het archief van de opvolger van dit bedrijf. (24)

Er zijn daarentegen grote verschillen te constateren in de omvang en de volledigheid van de dossiers per archiefbestand. Zoals gezegd bevatten de dossiers uit de archiefbestanden van H.H. en J. Baanders vrijwel uitsluitend tekeningen uit de ontwerpfase. Het bestand H.H. Baanders bevat bovendien maar een zeer geringe hoeveelheid schriftelijk materiaal, terwijl foto's hier net als bij het bestand J. Baanders nagenoeg ontbreken. Voorts bestaat de indruk dat er binnen de dossiers uit de periode na ca 1930 al uitvoerig is geselecteerd in de onderdelen werk- en installatietekeningen. Vaak zijn hier alleen de belangrijkste werktekeningen bewaard gebleven. Ook valt op dat deze dossiers naar verhouding veel minder dubbelexemplaren (blauwdrukken e.d.) bevatten dat dan uit de periode daarvóór.

Elk van de vier deelarchieven bevat een kleine hoeveelheid materiaal dat geen direct verband houdt met de projectdossiers. Het betreft hier stukken van zeer uiteenlopende aard, zoals studiemateriaal van H.A.J. en J. Baanders, bouwtekeningen van andere architecten en stukken die verband houden met bestuursactiviteiten van H.A.J. Baanders. Tot deze categorie behoren een fotoalbum en een aantal door H.A.J. Verzamelde prenten en tekeningen, waaronder tekeningen van zijn vriend, de kunstenaar en publicist, Erich Wichman.

2.2. Beheer en overlevering

Na het overlijden van H.A.J. Baanders in 1953 bleef het archief van het architectenbureau H.A.J. en J. Baanders en zijn voorgangers aanvankelijk onder beheer van J. Baanders en zijn gelijknamige zoon. Toen hun bedrijf in 1962 naar een kleinere locatie aan de Amstel 89 ging verhuizen, besloten zij om dit archief in zijn geheel over te dragen aan het Gemeentearchief Amsterdam. (25) In 1966, na het overlijden van J. Baanders sr en de omvorming van het bedrijf tot een nieuwe BV, volgden de achtergebleven stukken. Nog drie rollen met tekeningen werden in 1982 aan het geheel toegevoegd.

Voorafgaand aan de bewerking van het archief Baanders heeft de heer Frenken als voormalig compagnon van J. Baanders jr en beheerder van de eigendomsrechten in 1997 de oorspronkelijke overeenkomst uit 1962 omgezet in een schenking zonder meer. Daarmee zijn alle beperkende voorwaarden die aan de overdracht van 1962 waren verbonden, komen te vervallen en heeft het Gemeentearchief de volledige eigendom gekregen van alle rechten met betrekking tot de overgedragen archiefbescheiden. Aan deze bescheiden is bovendien nog een stuk toegevoegd, te weten een fotoalbum vervaardigd ter gelegenheid van de viering van het 25-jarig jubileum van H.A.J. Baanders als architect. Dit album bevat een uitvoerige fotodocumentatie van alle belangrijke bouwprojecten die onder leiding van H.A.J. Baanders ten uitvoer waren gebracht of op dat moment in uitvoering waren. (26)

3. Bewerking van het archief door het Gemeentearchief Amsterdam

Dit gevarieerde archief is van belang voor de kennis van het bouwen en voor de architectuurgeschiedenis over een periode van ruim een halve eeuw en is derhalve gedetailleerd beschreven en zorgvuldig geborgen.

3.1. Eerdere bewerkingen

Na de overbrenging van het archief naar het Gemeentearchief Amsterdam is op basis van de oude ordening in vakken en pakken een eenvoudige toegang, de bovengenoemde plaatsingslijst samengesteld door P. Boeykens. In deze lijst zijn later ook beschrijvingen opgenomen van de aanvullingen van 1966 (vak 110) en 1982 (vak 111). Deze lijst is tevens voorzien van een index op plaatsnamen.

De oude verpakking van de archiefbescheiden is na 1962 verwijderd. Elk pak, voortaan aangeduid als omslag, werd voorzien van een nieuw papieren omslag met overneming van de oude nummers en het opschrift. Per vak zijn deze omslagen vervolgens gebundeld in grote pakken van 4 tot 20 cm dik (max 5 pakken per vak). In deze compacte maar weinig gebruiksvriendelijke verpakking besloeg het archief 30 meter. Daarnaast waren er nog een aantal ongevouwen tekeningen van groot formaat, waaronder een aantal op karton geplakte presentatietekeningen, die afzonderlijk werden verpakt of in kokers werden geborgen. Voor zover bekend werd tijdens de herverpakking geen selectie toegepast 3.2. Baanders uit het pak.

Deze eerdere bewerkingen hadden een voorlopig karakter. Mede om die reden is in 1997 de projectgroep 'Baanders uit het pak' in het leven geroepen, een samenwerkingsverband tussen de toen nog afzonderlijke afdelingen "Archieven" en "Atlas". Op basis van een door de projectgroep opgesteld archiefbewerkingsplan zijn vanaf 1998 de volgende bewerkingen uitgevoerd:

- alle dubbele exemplaren, met name blauwdrukken van de eveneens aanwezige originele bouwtekeningen zijn uit het archief bestand verwijderd. De oorspronkelijke omvang van het archief werd hierdoor met meer dan 20% gereduceerd tot ca 25 meter;

- de ruim 20.000 bouwtekeningen die na de selectie waren overgebleven zijn uitgevouwen en gevlakt;

- alle documenten zijn ongevouwen verpakt in nieuwe omslagen en in zuurvrije dozen;

- alle documenten zijn integraal beschreven en op basis van deze gegevens is de inventaris opgemaakt, terwijl de foto's, prentbriefkaarten, prenten en tekeningen stuksgewijs zijn beschreven in Atlant. Beide toegangen geven een overzicht van het totale archiefbestand, zowel van de visuele als de tekstuele bestanddelen.

- Voor de conservering van de stukken en voor het gerief van de gebruikers zijn de ontwerptekeningen van de Amsterdamse projecten op filmdatakaarten gereproduceerd. Op korte termijn volgt de digitalisering van de filmdatakaarten voor de publicatie in de beeldbank.

4. Toelichting op de inventaris

De inventaris is tot stand gekomen op basis van de beschrijvingen die zijn vervaardigd door Kaj van Vliet, die in 1997-1998 als stagiair van de archiefschool werkzaam was op de toenmalige afdeling archieven, Guido Hoogewoud, Janjaap Kuyt en Herman Tillema, die werkzaam waren op de toenmalige afdeling Atlas en Marion Kuipers-Verbuijs, aanvankelijk als vrijwilliger later als medewerker aan de afdeling Archiefontsluiting, sectie ACB.

De opzet van de inventaris is eenvoudig: achtereenvolgens zijn de deelarchieven van H.H. Baanders, H.A.J. Baanders, H.A.J. en J. Baanders en tenslotte de in het archief bewaarde bescheiden van het architectenbureau J. Baanders in Nijmegen opgenomen. Het gros van de stukken maakt deel uit van projectdossiers. In de inventaris wordt alle informatie die betrekking heeft op de inhoud van het project voorafgaand aan de beschrijvingen van de stukken uit het betreffende dossier gegeven. Bij elk dossier wordt aangegeven:

- de activiteit: bijvoorbeeld (nieuw)bouw, herbouw, verbouwing, restauratie of uitbreiding;

- het soort object: bijvoorbeeld woonhuis, kantoorgebouw, fabriek of woonblokken, tentoonstellingspaviljoen;

- de opdrachtgever (indien bekend);

- samenwerkingsverbanden: wanneer aan een project meer (tuin)architecten en/of kunstenaars hebben meegewerkt;

- als uit de stukken blijkt dat het project niet is uitgevoerd.

Binnen de deelarchieven zijn de dossiers chronologisch gerangschikt. Binnen de dossiers echter is zoveel mogelijk de hiërarchie van de bouwtekeningen aangehouden, die het proces van totstandkoming van het ontwerp laten zien. Zo staan de schetsen en ontwerptekeningen voor de werk- en detailtekeningen, terwijl de installatie- en constructietekeningen, die pas ontstaan als een ontwerp is goedgekeurd en wordt uitgevoerd de rij sluiten. Eventuele bijgebouwen als schuren, fietsenstallingen of garages die eigen ontwerp- en/of werktekeningen hebben, zijn evenals de ontwerpen voor de tuin als kleine deelprojecten achteraan in het betreffende dossier opgenomen. (27) Stukken die niet meer in een projectdossier geplaatst konden worden, maar daar naar alle waarschijnlijkheid wel uit afkomstig waren, zijn in een afzonderlijke restcategorie beschreven. Als laatste categorie zijn beschreven die stukken waarvan geen direct verband met de projectdossiers is gebleken.

Als bijlage zijn opgenomen een overzicht van alle foto'snummers in het eerder genoemde fotoalbum uit 1930 en een index op plaats- en persoonsnamen.

Van de niet gerelateerde archiefbescheiden is een serie zwart-wit kopieën van schilderijen uit de periode van de Vlaamse primitieven vanwege hun geringe kunsthistorische waarde niet opgenomen in de inventaris en is de serie tekeningen van Erich Wichman overgedragen aan het Provinciaalarchief te Assen om de daar aanwezige de collectie van die kunstenaar te complementeren.

Literatuur

Bock e.a. 1997

Bock, M., S. Johanisse en V. Stissi, Michel de Klerk, bouwmeester en tekenaar van de Amsterdamse school 1884-1923, Rotterdam 1997

Burgers 1972, C.A. Burgers, 'De 'Nederlandsche tentoonstelling van decoratieve kunst' in het Museum van Kunstnijverheid te Kopenhagen, 1904', Antiek (1972) jrg 7, 1, pp. 9-32

BW 1881-1969

Bouwkundig Weekblad 1881-1969

Fanelli 1978

Fanelli, G., Moderne architectuur in Nederland 1900-1940, 's Gravenhage 1978, pp. 230-232

Fraenkel z.j.

Fraenkel, F.F. Het plan Amsterdam-Zuid van H.P. Berlage, met een catalogus van uitgevoerde bouwwerken en een register van architecten, Alphen a/d Rijn z.j.

Frank 1969

Frank, S.S. Michel de Klerk 1884-1923. An architect of the Amsterdam School, Ann Arbor 1984

Lelieman & Sluyterman 1917

Lelieman, J.H.W. en K. Sluyterman, Het moderne landhuis in Nederland, 's-Gravenhage 1917 (2de druk),

Nederland bouwt 1941

Nederland bouwt in baksteen (tentoonstellingscatalogus Museum Boymans-Van Beuningen) Rotterdam1941.

Schilt & Van der Werf 1992

Schilt, J. en J. van der Werf, Genootschap Architectura et Amicitiae 1885-1990, Rotterdam 1992

Vollmer 1953

Vollmer, H., Algemeines Lexikon der bildende Künstler der XX Jahrhunderts, deel 1, Leipzig 1953

Wattjes & Warners 1943

Wattjes, J.G. en F.A. Warners, Amsterdams bouwkunst en stadsschoon 1306-1942, Amsterdam 1943

Zantkuijl 1993

Zantkuijl, Z.J. Bouwen in Amsterdam. Het woonhuis in de stad, Amsterdam 1993 (herdruk) Noten:

  1. Dit beknopte biografische overzicht is gebaseerd op gegevens uit het Bevolkingsregister Amsterdam (arch.nr 5000), de Buurtregisters en Woningboeken (arch.nr 5006).
  2. Vgl. de vermeldingen van H.H. Baanders in de Adres- en Telefoonboeken uit de jaren 1889-1905.
  3. Zie ook: Zantkuyl 1993, 718-719.
  4. Voor de biografische gegevens over H.A.J. Baanders is gebruik gemaakt van het Bevolkingsregister Amsterdam (arch.nr 5000), de Buurtregisters en de Woningboeken (arch.nr 5006). Voorts van: Nederland bouwt 1941, 10; BW 1953, 197; Vollmer 1953, 85; Frank 1984, 226.
  5. Vollmer 1953, 85. Zie ook Burgers 1972.
  6. Vgl. de vermeldingen van het bureau van H.A.J. Baanders in de Adres- en Telefoonboeken uit de jaren 1905-1912.
  7. Schilt & Van der Werf 1992, 94-100.
  8. Een voorlopig overzicht van de werken van het bureau H.A.J. Baanders geeft: Fanelli 1978, 230.
  9. Vgl de vermeldingen van NV de Nederlandsche Grondbriefbank in de Adres- en Telefoonboeken uit de jaren vanaf 1906.
  10. Zie inv.nrs 711-716.
  11. Voor de biografische gegevens over J. Baanders is gebruik gemaakt van het Bevolkingsregister Amsterdam (arch. nr 5000) en de Buurtgeregisters en de Woningboeken (arch.nr 5006) Voorts van: Nederland bouwt 1941, 11; BW 1966, 487.
  12. Het archief Baanders bevat geen documenten over de oprichting en organisatie van de opeenvolgende bureaus. Helaas bleken ook in het archief van de Amsterdamse Kamer van Koophandel in het Rijksarchief in Noord-Holland geen gegevens meer over de geschiedenis van het architectenbureau Baanders meer bewaard te zijn.
  13. Vgl de vermeldingen in de telefoonboeken uit de jaren vanaf 1912.
  14. Een voorlopig overzicht van de werken van het architectenbureau H.A.J. en Jan Baanders geeft: Fanelli 1978, 231-232. Enkele landhuizen (met foto's en plattegronden) worden vermeld in: Leliman & Sluyterman 1917, nrs 2-6. Zie voorts Wattjes en Warners 1943, nrs 667, 737 en 740.
  15. Bock e.a. 1997, 159. Voor projecten waaraan M. de Klerk in dienst van het bureau Baanders meewerkte in de jaren 1911-1912, zie ook 162 (nr 24) en 165-169 (nr 26).
  16. Bock e.a. 1997, 219-222 (nr 41) en 282-285 (nr 56).
  17. Vlg de vermelding van het bureau in de telefoonboeken uit de jaren 1923-1924.
  18. Een (voorlopig) overzicht van de projecten van het bureau in het plan Zuid, geeft Fraenkel z.j., 277.
  19. Zie bijvoorbeeld de inv.nrs 3536, 3548-3559, 3572-3573.
  20. Frans Baanders blijkt in 1951/1952 ook aan enkele projecten van het bureau te hebben meegewerkt, zie bijvoorbeeld inv.nrs 4514-4524.
  21. De gegevens over de opvolgers van het architectenbureau H.A.J. en J. Baanders zijn ontleend aan mondelinge informatie van architect C.W.M. Frenken en aan de Telefoonboeken en de Beroepenlijsten (later Gouden Gids) uit de jaren vanaf 1953.
  22. Een exemplaar van deze oude bestandslijst wordt bewaard in het archief van de Gemeentelijke Archiefdienst (arch.nr 5276). Dossiers archiefontsluiting arch.nr 291.
  23. Zo bleek bij vergelijking van de bescheiden uit het archief van het architectenbureau H.H. Baanders met de dossiers uit het archief van Bouw- en Woningtoezicht (arch.nr 5221) uit de periode tot en met 1905 dat slechts 4 van de 29 gevallen geen relatie met de projectbeschrijvingen uit het eerste archief kon worden gelegd.
  24. Zo blijkt uit de overdrachtsbrief van 17 september 1962 dat (een gedeelte van) de bouwtekeningen die betrekking hadden op de Sportfondsenbaden, nog door het bureau J. Baanders & Co zijn achtergehouden.
  25. Zie de overdrachtsovereenkomst van 17 september 1962: Archief van de Gemeentelijke Archiefdienst, arch.nr 5276.
  26. Zie inv.nr 837.
  27. Tijdens de conversie van de voorlopige naar de definitieve nummering is de chronologie enigszins verstoord door tussen haken geplaatste dateringen afkomstig van oudere voor documentatie gebruikte tekeningen. Deze zijn binnen het deelbestand vooraan geplaatst, terwijl de werkzaamheden op een latere datum zijn uitgevoerd. Daarnaast is door een soortgelijke misvatting de
van enkele projecten verloren gegaan. Bijlage

Inhoud fotoalbum Baanders inv.nr 837, Atlantnummer Album 40004098

Blad Atlantnr Voorstelling

001 40004099 Herengracht 495

002 40004100 d'Seventop

003 40004101 Woonhuis Baanders Prinsengracht 955

004 40004102 idem

005 40004103 Kantoorgebouw De Ruijterkade 124

006 40004104 Villa Marina, Bloemendaal

007 40004105 idem

008 40004106 Drukkerij Ipenbuur en Van Seldam

009 40004107 idem

010 40004108 Villa Utrechtsenstraatweg Hilversum

011 40004109 idem

012 40004110 idem

013 40004111 Willemspark

014 40004112 Bloemendaal Duinrand

015 40004113 idem

016 40004114 idem

017 40004115 Keizersgracht 28-36 Bührmann

018 40004116 Tentoonstelling Berlijn

019 40004117 Orgel Waalse Kerk

020 40004294 Hemonystraat 9

021 40004295 Tesselschadestraat 18

022 40004296 idem

023 40004297 idem

024 40004303 Papiergroothandel Brandt, Rusland 26

025 40004371 Villa Laren Rozenlaantje

026 40004372 idem

027 40004373 Woonhuis Mr Tak van Poortvliet

028 40004374 Interieur der Waals Hervormde Gemeente,

Walenpleintje

029 40004375 Villa H.A.J. Baanders, Bentveld

030 40004376 idem

031 40004377 Paleis voor Volksvlijt, Grafische tentoonstelling 1913

032 40004378 idem

033 40004379 Heyplaat Rotterdam, Poortgebouw

034 40004380 idem

035 40004381 idem

036 40002993 idem

037 40004382 Heyplaat Rotterdam, Kerkgebouw

038 40004383 Heyplaat Rotterdam, Straatgezichten

039 40004384 idem

040 40004385 idem

041 40004444 idem

042 40004445 idem

043 40004446 idem

044 40004447 idem

045 40004448 idem

046 40004449 idem

047 40004450 idem

048 40004451 idem

049 40004452 idem

050 40004453 idem

051 40004454 idem

052 40002782 idem

053 40004455 idem

054 40004456 idem

055 40004457 idem

056 40004458 idem

057 40004459 idem

058 40004460 Rotterdamsche Droogdok Maatschappij, Machinehal

met Jan Baanders

059 40004461 idem

060 40004462 idem

061 40004463 idem

062 40004464 idem

063 40004465 Woonhuizen aan Gabriël Metsustraat

064 40004466 Inrichting van de tentoonstelling De Vrouw

065 40004468 idem

066 (foto ontbreekt)

067 40004469 Bureau voor Handelsinlichtingen 068 40004470 Scheepvaart Tentoonstelling Londen

069 40004471 idem

070 40004472 Wassenaar De Heeshoeve

071 40004473 idem

072 40004474 Incassobank Herengracht

073 40004475 Zeemanshuis exterieur

074 40004476 idem

075 40004477 idem

076 40004478 Zeemanshuis interieur

077 40004479 idem

078 40004480 idem

079 40004673 Landhuis Sandenhoef Overveen

080 40004674 Landhuis De Paasberg Ede

081 40004675 Landhuis Het Stroodak Aalsmeer

082 40004676 idem

083 40004677 Landhuis 't Waarle Arnhem

084 40004679 Ingang Vondelpark

085 40004689 Verzekeringsmaatschappij De Arnhem

086 40004690 idem

087 40002507 idem

088 40004691 idem

089(l) 40004692 idem

089(r) 40004693 idem

090 40004694 Groot Noord-Hollandsche

Levensverzekeringszekeringsmaatschappij

091 40004695 Landhuis Overveen Terhoffstedeweg

092 40004749 Sixhaven Amsterdam

093 (foto ontbreekt)

094 40004750 Bureau voor Handelsinlichtingen Amsterdam

095 40004751 Amsterdams Lyceum

096 40004752 idem

097 (foto ontbreekt)

098 40004753 idem

099 40004755 idem

100 (foto ontbreekt)

101 40004756 idem

102 40004757 idem

103 40004758 idem

104 40004759 idem

105 40004860 Nationale Bank Vereeniging Utrecht

106 40004861 Gedenkbank Den Helder

107 40004864 Plattegrond Tuindorp Vrankenveld Heerlen

108 40004865 Winkelpui P.C. Hooftstraat Amsterdam

109 40004866 Landhuis De Store

110 40004868 Landhuis De Dierik Oudelande

111 40004869 idem

112 40004870 idem

113 40004871 idem

114 40004872 Incassobank Utrecht

115 40004873 idem

116 40004874 idem

117 40004875 Villa Willemspark

118 40004876 Amsteldijk 86-89

119 (foto ontbreekt)

120 40002317 Landhuis Goeree Bloemendaal

121 40004906 idem

122 40004907 idem

123 40004908 idem

124 40003017 Hotel Carlton Vijzelstraat (presentatietekening)

125 40004909 Landhuis De Ciderlawn Laren

126 40004910 idem

127 40004911 Landhuis d'Hooge Wal Laren

128 40004912 Villa Oranje Nassaulaan/Koningslaan Amsterdam

129 40004913 idem

130 40004914 Woning Jan van Goyenkade Amsterdam

131 40004915 Villa Apollolaan 120 Amsterdam

132 40004916 Landhuis De Boekhof, Boekenrode weg Aerdenhout

133 40004717 idem

134 40004918 Landhuis De Muntershof

135 (foto ontbreekt)

136 40004919 Kerktoren van IJsselstein

137(l) 40004920 idem

137(r) 40004921 idem

138(l) 40004922 idem

138(r) 40004923 Kerktoren van IJsselstein kapitelen

139(lb) 40004925 idem

139(rb) 40004926 idem

139(lo) 40004927 idem

139(ro) 40004928 idem

140(lb) 40004930 idem

140(rb) 40004931 idem

140(lo) 40004932 idem

140(ro) 40004933 idem

141(lb) 40004934 idem

141(rb) 40004935 idem

141(lo) 40004936 idem

141(ro) 40004937 idem

142(lb) 40004938 idem

142(rb) 40004939 idem

142(lo) 40004940 idem

142(ro) 40004941 idem

143 40004942 Muziektent te IJsselstein

144 (foto ontbreekt)

145 40005058 Villa Albert Hahnplantsoen 10 Amsterdam

146 40005059 idem

147 40005060 Landhuis De Star, Leemzeulder 22 Laren

148 (foto ontbreekt)

149 40005061 Melkhuis Vondelpark

150 40005062 idem

151 40005063 idem

152 40005064 Snoephuisje Vondelpark

153 40005065 idem

154 40005066 idem

155 40005067 Kantoorgebouw OZ Voorburgwal

156 40005068 Landhuis te Arnhem van Mr Koch

157 40005069 idem

158 40005070 Landhuis De Zonnevogel te Laren

159 40005071 idem

160 40005072 idem

161 (foto ontbreekt)

162 40005222 Algemeene Friesche Levensverzekerings

Maatschappij

163 40005224 idem

164 40005225 idem

165 (foto ontbreekt)

166 40005226 Landhuis de Lankhorst te Aerdenhout

167 40005227 Papierpakhuis firma Proost

168 40005228 idem

169 40005229 Uitbreiding Bührmann

170 40005230 idem

171 40005231 Van Gelder ontwerp voor Kantoor Raadhuisstraat

Archiefvormers

    De nummers achter de archiefvormers verwijzen naar het corresponderende inventarisdeel of het inventarisnummer. Door er op te klikken opent zich de inventaris op dat onderdeel of nummer.
    • Baanders, Architectenbureau
    • Baanders, Herman A.J. (1876-1953, architect) : 2
    • Baanders, Herman A.J. (1876-1953, architect) Baanders, Jan (architect) : 3
    • Baanders, Hermanus Hendrikus (architect) : 1
    • Baanders, Jan (architect) : 4 (1909 - 1912), 854A-854E
© Stadsarchief
Disclaimer / Colofon
<

Gegevens over mogelijk nog levende personen mogen alleen worden gebruikt voor historisch (waaronder genealogisch), wetenschappelijk of statistisch onderzoek.

Door het aanklikken van onderstaande button verklaart u zich te houden aan het Reglement voor raadpleging en gebruik van het Stadsarchief.