10001: Collectie Atlas Splitgerber

Algemene kenmerken

Toegangsnummer:

10001

Periode:

1545-1878 ca.

Inleiding

De Atlas van Amsterdam van de 19e-eeuwse verzamelaar Louis Splitgerber (1806-1879) omvat aquarellen, tekeningen, prenten en kaarten en profielen uit de periode 1545 - ca.1878. Deze atlas is zo bijzonder, omdat hier een complete 19e-eeuwse atlas integraal bewaard is gebleven. Bovendien wordt de kern van de atlas gevormd door een - geheel bewaard gebleven - achttiende-eeuwse verzameling, de zogenaamde kleine atlas van Cornelis Ploos van Amstel (1726-1798), de keurcollectie van diens Amsterdamse tekeningen en prenten. Zowel in de collectie van Ploos van Amstel als in de aanvullingen van Splitgerber zijn onderdelen van andere belangrijke atlassen terug te vinden. Zo bestaat de Atlas Ploos bijvoorbeeld uit delen van de vermaarde Atlas van de Zeven Provincien van Hendrik Busserus (1701-1781).

Splitgerber begon zijn verzameling in 1842 met de aankoop van de Atlas van Amsterdam van Ludovicus Hamerster Ameshoff (1781-1842) waarin zich onder meer bovengenoemde atlas van Ploos bevond. Veel tijd en energie besteedde Splitgerber sindsdien aan de vermeerdering van zijn verzameling. Hij bezocht talloze veilingen en verwierf zo, onder meer, delen van de verzamelingen van Baron van Leyden van Vlaardingen, Evert de Burlett en Jeronimo de Vries. Bovendien hebben zowel Ploos van Amstel als Splitgerber tekeningen in opdracht laten vervaardigen. Aan Ploos dankt de Atlas Splitgerber zo de schitterende, en in omvang unieke reeksen aquarellen van H.P. Schouten en Jan de Beijer. Splitgerber gaf op zijn beurt opdrachten aan belangrijke 19e-eeuwse kunstenaars als Cornelis Springer, Kaspar Karsen, Adriaan Eversen en vooral Reinier Craeyvanger. Van andere tijdgenoten kocht hij bestaand werk aan.

Uit de 17e eeuw omvat de atlas belangrijke tekeningen van landelijk vermaarde kunstenaars als Abraham Beerstraten, Gerrit Berckheijde, Jan van Kessel, Willem Schellinks, Pieter Jansz. Saenredam, Jacob van Ulft, Simon de Vlieger en Antonie Waterloo. Van de 18e-eeuwse kunstenaars is er werk te vinden van Abraham Rademaker, Jan Bulthuis, Jan de Beijer, Simon Fokke, Paulus van Liender, Cornelis Pronk, H.P. Schouten, Reinier Vinkeles e.a. De negentiende eeuw is vertegenwoordigd door werken van onder meer Johannes Bosboom, H.G. ten Cate, Gerrit Lamberts en Charles Rochussen, naast de al eerder genoemde kunstenaars. De prenten uit de collectie zijn van onder anderen Pieter Nolpe, Roeland Roghman, Jan van der Heyden, Claes Jansz. Visscher, Hubertus Quellinus, Reinier Noomsz. genaamd Zeeman, Romein de Hooghe, Caspar Philips, Simon Fokke en Reinier Vinkeles. Verder omvat de collectie zeldzame kaarten zoals die van Cornelis Anthonisz. (3e uitgave, gedrukt tussen 1545 en 1553), Pieter Bast (1597), Balthazar Florisz. (1625 en 1647) en Gerred de Broen (1724) en enkele manuscriptkaarten.

Vier maal liet Splitgerber een catalogus van zijn Atlas uitgeven, in 1846, 1861, 1863 en 1874, terwijl in 1870 een supplement verscheen op de uitgave van 1863. In zijn huis aan de Amstel, op het ’s-Gravelandse Veer 5, werd de collectie bewaard in een speciaal daartoe gemaakte kunstkast van de Amsterdamse meubelmaker Dethloff Siem. Deze kast berust nu in het Amsterdam Museum (inv.nr. KA 9401), een ontwerptekening daarvoor is in de Atlas W.J.R. Dreesmann op het Stadsarchief (bestanddeelnr. 010094002113).

De collectie werd nog bij leven in 1878 geschonken aan de gemeente Amsterdam en het jaar daarop officieel gelegateerd. Van 1879 tot 1948 berustte zij in Museum Fodor, Keizersgracht 609. Vermoedelijk zijn in die periode nog enkele objecten aan de atlas toegevoegd. Te noemen zijn een albuminedruk (SAA: 10001/21) die tussen 1873 en 1880 gedateerd moet worden van de geschilderde kaart van Cornelis Anthonisz. die in het Amsterdam Museum beheerd wordt en de reproductie in kleur van genoemd schilderij uitgegeven door het Genootschap Amsteldamum in 1933 (SAA: 10001/22). Beide worden tegenwoordig tot de Collectie Splitgerber gerekend. Sinds 1956 wordt de collectie beheerd door de Historisch-topografische atlas van het Stadsarchief. De Atlas Splitberger bestaat uit 1029 stukken (638 aquarellen en tekeningen, 377 prenten, waaronder 9 stadsprofielen, 91 kaarten, 8 foto's en 6 teksten in het handschrift van Splitgerber). De boeken en plaatwerken die Splitgerber als aanvulling op zijn tekeningen- en prentenverzameling bijeenbracht, hebben op het Stadsarchief een eigen collectienummer gekregen (toegangsnr. 15003).

Op een twintigtal stukken na zijn alle originelen gescand en op de beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam te bekijken. De kaarten en de stadsprofielen zijn vanaf 1 februari 2014 in een rubriekenordening ook op de archiefbank te raadplegen. Naast overzichtskaarten die de hele stad tonen omvat de kaartcollectie een zestal kaarten van delen van de stad, een bijzonder fraaie reeks 18e-eeuwse burgerwijkaarten en een elftal kaarten die gebied buiten de stad laten zien. Hiertoe worden ook twee kaarten van de Watergraafsmeer gerekend, immers de Meer was tot 1921 een zelfstandige gemeente en behoorde in de tijd dat de kaarten vervaardigd werden niet tot Amsterdam.

Literatuur:

Catalogus der verzameling plaatwerken en teekeningen, behoorende tot de Atlas van Amsterdam, in vijf juchtlederen kunstboeken. Vroeger het Eigendom van den Heer Corn. Ploos van Amstel, Jac. Cornz. thans in bezit van den Heer L. Splitgerber. Januarij 1846.

Catalogus van den Atlas van Amsterdam, van Louis Splitgerber. 1861

Catalogus van den Atlas van Amsterdam, van Louis Splitgerber. 1863

Bijvoegsel tot den Catalogus van den Atlas van Amsterdam, van Louis Splitgerber. 1870

Beschrijving van den Atlas van Amsterdam, van Louis Splitgerber. 1874.

P.H. Witkamp, De Atlas, verzameld door den Heer Louis Splitgerber, Nederlandsch Magazijn jrg. 6 (1866), p. 158-159

A.E.d'Ailly, Repertorium van de profielen der stad Amsterdam en van de plattegronden der schutterswijken (1953)

I.H. van Eeghen, Louis Splitgerber (1806-1879), Maandblad Amstelodamum jrg. 62 (1975), p. 1-9.

W. Hofman, Amsterdam Burgewijkkaaren: Repertorium Geschiedenis van Schutterij en Burgerwacht, Genealogische gegevens van Officieren (1981).

Boudewijn Bakker & Erik Schmitz, Het aanzien van Amsterdam: Panorama's, plattegronden en profielen uit de Gouden Eeuw (2007).

Marc Hameleers, Kaarten van Amsterdam 1538-1885 (2013).

Bert Gerlagh, Louis Splitgerber (1806-1879) en zijn Atlas van Amsterdam (1842-1879), Maandblad Amstelodamum jrg. 100 (2013), p. 134-164.

Archiefvormer

Ploos van Amstel, Cornelis (1726-1798) Burlett, E. de (Evert) Busserus, H. (Hendrik) Splitgerber, Louis Ameshoff, Ludovicus Hamerster Roos, Cornelis Sebille Vries, Jeronimo de (1776-1853)
© Stadsarchief
Disclaimer / Colofon
<

Gegevens over mogelijk nog levende personen mogen alleen worden gebruikt voor historisch (waaronder genealogisch), wetenschappelijk of statistisch onderzoek.

Door het aanklikken van onderstaande button verklaart u zich te houden aan het Reglement voor raadpleging en gebruik van het Stadsarchief.